پس سجدهء ملائكه سجدهء بر جميع افراد انسان است . دوّم : از آنجا كه ابليس گفت : « فَبِما أَغْوَيْتَنِي لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِراطَكَ الْمُسْتَقِيمَ * ثُمَّ لَآتِيَنَّهُمْ مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ وَ مِنْ خَلْفِهِمْ » « 1 » ؛ چون قبل از اين آيه ذكرى از بنى آدم به ميان نيامده بود ، و ابليس ابتداء و بدون اينكه حرفى از بنى آدم در بين باشد متعرّض اغواى بنى نوع بشر گرديد . و در سورهء « حجر » هم از او چنين حكايت شده كه گفت : « رَبِّ بِما أَغْوَيْتَنِي لَأُزَيِّنَنَّ لَهُمْ فِي الْأَرْضِ وَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ ، پروردگارا بخاطر اينكه مرا گمراه كردى هر آينه در زمين لذات مادى و زمينى را در نظر آنان زينت مىدهم و به‌طور مسلم همه‌شان را گمراه مىكنم » « 2 » ، و نيز در سورهء « صاد » گفته است : « فَبِعِزَّتِكَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ ، پس به عزت تو قسم تمام آنها را گمراه مىكنم » « 3 » و اگر جميع افراد بشر مسجود ابليس و ملائكه نبودند جا نداشت كه ابليس اينطور در مقام انتقام از آنان برآيد . سوّم : علاوه بر همه اينها خطاباتى كه در سورهء « بقره » و سورهء « طه » خداوند با آدم داشته عين آن خطابات را در اين سوره با جميع افراد بشر دارد ، و همه جا مىفرمايد : « يا بَنِي آدَمَ . » * 2 - اينكه خلقت آدم در حقيقت خلقت جميع بنى نوع بشر بوده . آيهء « وَ بَدَأَ خَلْقَ الْإِنْسانِ مِنْ طِينٍ ثُمَّ جَعَلَ نَسْلَهُ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ ماءٍ مَهِينٍ ، آفرينش انسان را از گل آغاز كرد ، پس آنگاه نسل او را در چكيده‌اى از مايعى بىمقدار قرار داد » « 4 » و آيهء « هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ مِنْ عَلَقَةٍ ، او همان كسى است كه شما را از خامى سپس از نطفه‌اى و

--> ( 1 ) . سورهء اعراف ، آيهء 16 و 17 . ( 2 ) . سورهء حجر ، آيهء 39 . ( 3 ) . سورهء صاد ، آيهء 82 . ( 4 ) . سورهء سجده ، آيهء 8 .